PDA

View Full Version : Kỷ Vật Cho Em - Phan Lạc Phúc



HaiTa
07/18/2005, 09:03 AM
Kỷ Vật Cho Em
Phan Lạc Phúc

Lời thưa: Dù rằng anh em bạn tù thường nhắc nhở 'đừng mang những dụng cụ thường dùng trong tù về nhà, nó sui lắm, hãm lắm', khi được 'ra trại' năm 1985, tôi vẫn không thể không mang một vài kỷ vật về nhà. Đó là những kỷ niệm in hằn trong tâm trí liên hệ đến 'những con vật xã hội' sống mò mẫm với bản năng sinh tồn trong một cảnh đời mông muội.

'Objets inanimés avez-vous donc une âme...' (Hỡi các đồ vật im lìm, các ngươi có tâm hồn không? [Lamartine]) đó là những cái điếu cày nõ đá, cái lược bằng nhôm từ cánh máy bay, cái vòng bằng đá đỏ, cái ghế xếp bằng gỗ trắc v.v... Những kỷ vật ấy chúng không biết nói nhưng nhiều khi chúng là 'tâm sự' của tù. Xin ghi lại đây một, vài để nhớ những bạn tù năm cũ, ngươì còn sống, người đã chết. Trân trọng. PLP.
* * *
Ở cùng lán với đội rau kiêm văn nghệ nghiệp dư tụi tôi là đội già yếu, chuyên ở nhà làm nghề đan lát, đan cót, thúng, mủng, rổ rá... mùa hè còn đan quạt. Đan bằng nứa do đội 'diện rộng' đi rừng mang về cùng với ống giang làm lạt, và mây để làm 'đồ đặc sản'! Đồ đặc sản là những chiếc ghế mây 'quí phái' kiểu Rocking Chair, vừa ngồi vừa đu đưa, vừa nhún nhảy. Không biết 'tù ngụy' học ở đâu mà vào trong trại này làm đủ thứ nghề. Bên đội mộc có anh em làm những chiếc valise bằng tole, cái xách tay, cái khóa, cũng như bốn góc đều được gia công tỉ mỉ, chạm trổ ly kỳ, trông phảng phất như những đồ trân quý còn để lại từ thời trung cổ.
Những đồ 'đặc sản' này là để cho K Trưởng Vũ B. đi 'ngoại giao' với trại trưởng Thùy 'mồi'. Khi được thưởng thức những đặc sản này rồi, trại trưởng Thùy 'mồi' lại đặt hàng thêm nữa. 'Nước sông công tù' tại sao không lợi dụng. Người Cộng sản bây giờ biết ăn chơi đú đởn nên hàng 'đặc sản' của tù làm ra rất được hoan nghênh. Còn nhiều thứ khác nữa. Từ những miếng nhôm phế thải, tù làm thành những chiếc lược chải đầu, lược cài tóc kiểu dáng rất thanh kỳ, chạm 'mai, lan, cúc, trúc' hoặc 'loan, phượng, yến, oanh'... Tù còn kiếm đá marbre làm thành vòng, nhẫn... có khắc tên, khắc tuổi, hoa lá, chim muông. Nhưng mà đặc biệt nhất là điếu cày, nõ điếu bằng đá kêu hết cỡ, thêm vào cái thân điếu cày cũng là một kỳ công. Phải đi kiếm một ống nứa vừa độ, không già quá mà cũng không non quá, đủ dày để không óp không vỡ, rồi khắc lên đó hình vẽ mà mình muốn.
'Rồng mây gặp hội, Anh hùng độc lập' (con chim điêu đứng một mình trên cành thông), 'Ngư, tiều, canh, mục' hay là 'Bát tiên quá hải'. Vẽ xong rồi là đem đốt. Phải bó rơm chung quanh điệu nghệ cách nào mà khi đốt xong, lấy lá chuối khô đánh lên, ống điếu lên nước vàng óng, những chỗ đen, chỗ cháy trở thành mây, thành núi hay là cây cối xa xăm. Vừa phải có nghề, cũng vừa phải 'may tay có lời' mới được. Có thể nói tù cải tạo là nghèo mạt rệp, nhưng kể riêng về điếu cày thì không ở đâu có được những chiếc điếu cày vừa kêu thánh thót vừa đẹp ly kỳ rùng rợn như trong tù cải tạo.
Những cái điếu, cái lược, cái vòng, cái nhẫn... ấy là 'gia tài' của tù. Có còn gì khác nữa. Công danh, sự nghiệp, hiện tại, tương lai, ngay cả đời sống này cũng không còn là của mình nữa. Vợ con cũng vậy. May mắn lắm mới còn. Biết bao nhiêu anh em xung quanh bỗng chốc trở thành 'con bà phước'. Của riêng còn lại chút này. Nó là gia tài, là của cải đôi khi còn là kỷ vật của anh em để lại. Có một anh bạn tù, đói quá, ăn bậy uống bậy nên cứ phù lên xẹp xuống hoài hoài, lần này không những cái chân phù thũng mà cái bụng cũng chướng lên. Phải đưa lên 'tuyến' trên. Trước khi ra đi anh ta nói với người bạn thân 'Cái điếu Rồng Mây Gặp Hội của tao, nếu tao còn về được thì mày đưa lại cho tao. Nếu tao đi luôn thì mày giữ lấy mà dùng'. Anh bạn này đi luôn thật. Cái điếu của anh là 'Rồng Mây Gặp Hội' nhưng bản thân anh, anh gặp được những gì?
Tôi có một anh bạn đồng binh chủng, Trung tá Chiến tranh Chính trị Lê Văn Hóa. Anh là một người 'vui' nhất đội. Lúc nào cũng thấy anh cười, rỡn. Bài tủ của anh là 'Ngộ pên Tàu à ngộ mới sang. Sang Nam Việt pán puôn làm giàu'. Kịch lịch sử 'Lửa Kinh Thành' Lê Văn Hóa đóng tướng Tàu Mãn Thanh là vô địch. Thể thao môn gì cũng biết, cái gì cũng chơi. Bóng chuyền, bóng đá, bóng bàn, còn đánh cờ nữa. Cuộc vui chơi nào cũng đều có mặt Lê Văn Hóa. Anh là 'tay chơi' thứ thiệt, chơi hết mình; đặc biệt không thấy anh thở than kể lể điều gì bao giờ. Theo như tôi hiểu anh có lập gia đình, nhưng không có con. Quà cáp của anh cũng thuộc loại 'bà phước', đơn sơ lắm, 'năm thì mười họa'. Tại sao bạn tôi vui cười hoài được nhỉ? Anh là người tự trọng, không vay mượn, xin xỏ ai. Nhưng bạn tôi là người 'xấu đói'. Cái bao tử nó hành là không chịu nổi. Anh là vua cải thiện linh tinh. Mẩu sắn, đọt khoai, đồ sống sít thế nào, Lê Văn Hóa đều 'chạp' hết. Có lúc không xoay xỏa, cải thiện vào đâu được, Lê Văn Hóa liền vơ mấy chùm cỏ tóc tiên trồng ở trước nhà tù, rửa sơ sịa rồi ăn luôn.
Nhà tù bên trong thì chật hẹp, hôi hám nhưng ngoài sân trước lán tù thì lại có vườn hoa cây cảnh, có hồ bán nguyệt (không biết có cô nàng nào quá bộ đến đây rửa chân, rửa cẳng hay không). Cứ đứng ngoài cửa mà nhìn (đừng có vô, đừng có sống ở trong đó) thì nhà tù trông khang trang, như nhà một vị hưu quan về ở ẩn. 'Hoa chăm, cỏ xén, lối phẳng, cây trồng'. Một số anh em già yếu và những anh được nghỉ 'làm việc nhẹ' hằng ngày phải lo về sạch sẽ, sửa sang vườn hoa cây cảnh, đường đi lối lại. Bây giờ vì đói quá nên Lê Văn Hóa chạp gần hết bồn cỏ tóc tiên trước nhà. Ăn uống bậy bạ, lăng nhăng nên Lê Văn Hóa hư mất bộ tiêu hóa. Cái trực tràng của anh bây giờ nó đóng mở tự do, không còn tùy thuộc ý định của chủ nhân nữa 'ra vô thong thả'. Người đã như vậy mà một hôm trại thành lập đội đá banh đá giao hữu với K3 ở bên, Lê Văn Hóa còn nhất định ghi tên 'cho tôi đá đờ mi'. Vừa vừa phải phải thôi chớ. Người đi không muốn nổi mà còn đá đấm nỗi gì!!!
Càng đói, càng ăn bậy cho đầy bao tử thì bộ tiêu hóa của bạn tôi càng hư hoại. Sau này bạn đâu có mặc quần được nữa. Quấn quanh người một cái khăn rách kiểu xà rông, để nhỡ có đi ngoài thì cứ vậy mà ngồi xuống. Người trông không còn ra người. Như một cái xác biết đi, vàng vọt và hôi thối. Lại phải cáng anh đi lên tuyến trên. Tôi và vài người bạn nữa dìu anh lên brancard. Anh quay lại, đưa cho tôi một cái ghế xếp, cái ghế làm rất công phu, xếp lại chỉ bằng cuốn sách, giở ra là ghế chéo ngồi rất tiện. Lê Văn Hóa nói: 'Tôi thấy cái chân anh bết lắm, giữ lấy cái ghế này mà ngồi đi...' Mọi người khiêng brancard đi ra cổng trại. Tôi giơ tay vẫy vẫy. Lê Văn Hóa nằm mà giơ tay vẫy lại, miệng còn hát 'Ò e, con ma đánh đu, thằng Tây nhảy dù, Zorro bắn súng'. Người tù cải tạo ấy cho đến khi sắp chết vẫn còn đùa rỡn.
Sau này được tha về, mỗi khi ngồi cái ghế xếp, kỷ vật của bạn tù Lê Văn Hóa tôi lại nghe văng vẳng 'Ò e con ma đánh đu...', không biết hồn ma của bạn có được ngậm cười nơi chín suối?
Phan Lạc Phúc

HaiTa
07/18/2005, 09:05 AM
Cái Ống Điếu Việt Nam, kỷ vật cho em
Phan Lạc Phúc
Ký giả Lô Răng

HaiTa
07/19/2005, 02:10 PM
Kỷ Vật Cho Em
Ký Giả Lô Răng

Lời thưa: Dù rằng anh em bạn tù thường nhắc nhở 'đừng mang những dụng cụ thường dùng trong tù về nhà, nó sui lắm, hãm lắm', khi được 'ra trại' năm 1985, tôi vẫn không thể không mang một vài kỷ vật về nhà. Đó là những kỷ niệm in hằn trong tâm trí liên hệ đến 'những con vật xã hội' sống mò mẫm với bản năng sinh tồn trong một cảnh đời mông muội.


'Objets inanimés avez-vous donc une âme...' (Hỡi các đồ vật im lìm, các ngươi có tâm hồn không? [Lamartine]) đó là những cái điếu cày nõ đá, cái lược bằng nhôm từ cánh máy bay, cái vòng bằng đá đỏ, cái ghế xếp bằng gỗ trắc v.v... Những kỷ vật ấy chúng không biết nói nhưng nhiều khi chúng là 'tâm sự' của tù. Xin ghi lại đây một, vài để nhớ những bạn tù năm cũ, ngươì còn sống, người đã chết. Trân trọng. PLP.
* * *
...'Ò e con ma đánh đu' người tù sắp chết vẫn còn đùa rỡn ấy khi cáng lên 'tuyến trên', tay chân phù thũng, bụng đã chướng lên, anh chỉ còn sống được chừng nửa tháng ở bệnh viện Như Xuân rồi là 'đi thẳng'. Không ai còn nhớ bạn tù cựu trung tá Lê văn Hóa được chôn ở đâu trong chốn rừng sâu nước độc. Từ lâu anh không nhận được thư nhà, quà cáp lại càng khan hiếm, nghe nói anh không có con nên thực sự anh là một hồn ma 'vô thừa nhận'. Cái ghế xếp bằng gỗ trắc anh gửi cho tôi phải chăng là tất cả những gì anh để lại trên cõi đời này.
Đây là một trong những 'sáng tạo' của tù. Cái ghế nhỏ làm bằng những thanh gỗã đen, bền chắc, xếp lại được, diện tích chỉ bằng cuốn vở, bỏ vào túi xách mang theo, lúc nào cần ngồi là 'có ngay', rất tiện. Ở trại tù, sáng ra, trước khi đi lao động phải ngồi đợi xuất trại khá lâu ở sân 'tập kết'; ở hiện trường, khi kẻng giải lao, có cái mà ngồi nghỉ. Nếu không phải ngự trên cán cuốc hay ngồi tạm trên cái lon guigoz, vừa bất tiện vừa rất đau cái 'chỗ để ngồi'.
Khi tôi được về, đầu năm 1985, tôi cùng đi ra ngã ba Ông Đồn với một anh em bạn tù còn trẻ, đại úy phi công trực thăng Quí 'bụng'. Gọi là Quí 'bụng' vì anh ta bị thương nơi bụng ở An Lộc, vén áo lên nhằng nhịt vết khâu. Gọi 'Quí bụng' cũng là để phân biệt với Quí 'thầy chùa'. Ra tới nơi anh em chúng tôi đều bán cho bằng hết mọi thứ chăn màn, quần áo vì 'đem đồ tù về nhà nó sui lắm' mà cũng để có thêm chút tiền 'ăn đường'. Không ngờ cái ghế xếp tôi không muốn bán lại được các 'con phe' nài nỉ, muốn mua đến thế. Cái áo veston cũ của tôi được trả 20 đồng, chiếc ghế xếp này được nâng lên tới 25 đồng. Nhưng những thứ này đều là kỷ vật, làm sao mà bán đi cho được.
Ở trại Xuân Lộc này tôi khá thân với Quí 'bụng', cùng đội, cùng ăn, chia sẻ với nhau từ cơm hẩm, cá khô trại phát cho đến quà cáp gia đình tiếp tế hay rau cỏ linh tinh cải thiện. Một bữa Quí hí hửng khoe 'vợ, con em ở Cần Thơ lên thăm nuôi' sau đó y ta đem vào nào bánh chưng, lạp sường, trứng muối. Tuần sau, lại có tên Quí trên bảng thăm nuôi. Tôi mới hỏi ai thăm? Quí 'bụng' nửa cười nửa khóc mà nói rằng 'con bồ em ở Saì Gòn nó lên từ biệt em, cho nó đem con đi lấy chồng, sau lần này là nó không bao giờ lên nữa'. Tôi mới nói với Quí 'bụng' rằng: 'Chú mày khéo không vợ mày nó biết là lắm mối tối nằm không đấy'. Miệng 'ăn mắm ăn muối' làm sao mà sự việc nó diễn tiến y như thế thật. Hàng nửa năm, Quí 'bụng' không ai thăm, bụng đói như cào. Không riêng gì Quí 'bụng' mà nhiều anh em bạn tù bỗng chốc thấy mình là 'con bà phước'.
Ở ngã ba Ông Đồn trước khi chia tay tôi cố ý nhét vào tay bạn tù một khoản tiền nhỏ nhưng Quí 'bụng' từ chối thẳng tay mà nói: 'Anh già hơn em, anh cần khoản này hơn em'. Tôi hỏi thêm: 'Thế chú mày về đâu? Cần Thơ hay Sài Gòn?'. Quí nhún vai không trả lời mà bước lên xe, vẫy tay từ biệt.
Cái áo veston rách con phe trả 20 đồng, như đã nói ở trên, nếu trả 50 đồng tôi cũng không bán. Qua bao nhiêu trại tù, từ Nam ra Bắc, rồi từ Bắc vào Nam tôi vẫn mang theo cái áo này. Nó là chứng tích của một thời kỳ không thể nào quên, thời kỳ tôi bước chân vào làng báo. Năm 1959, sau một kỳ thi, tôi được đề cử sang Hoa Kỳ học về truyền thông. Trước khi lên đường, Mai Thảo, Phạm đình Chương, những tay ăn diện của Sài Gòn đã đưa tôi tới nhà may nổi tiếng Tân Tân đường Catinat may một chiếc veston hàng Dormeuil, nền xanh điểm chấm trắng (pied de poule) kiểu thể thao cho nó có vẻ ký giả (như áo của Gregory Peck trong vai nhà báo phim Vacances Romaines, một thần tượng của tôi trên màn ảnh cũng như cuộc đời).
Với chiếc áo này, tôi đã đi học ở Mỹ, đã tập sự ở một số tòa báo và sau này đi cover nhiều hội nghị trong nước cũng như ngoài nước. Tôi chỉ là ký giả một nước nhược tiểu nhưng ít hay nhiều chiếc áo này cũng gợi ra cho tôi nhiều kỷ niệm vui tươi cũng như cay đắng của nghề làm báo. Nó kể lại cho tôi dĩ vãng của một đoạn đời. Phải nhận là hàng Dormeuil thật bền; mặc tà tã như vậy trên 20 năm mà đầu thập niên 80 mới rách một chỗ ở khuỷu tay. Mùa lạnh ở trại Tân Kỳ (Nghệ Tĩnh), Thiếu tá Đỗ Hùng thấy vậy bảo rằng: 'Áo anh rách rồi, anh lấy cái blouson nhà binh của em mặc tạm'. Tôi cảm ơn bạn mà rằng: 'Áo này phải giữ vì có người 'command'rồi. Thái tử Charles hỏi mượn mặc ngày nhị hỉ với công nương Diana'. Tôi chỉ bỏ chiếc áo này năm 1991, trước khi tôi ODP đi Úc.
Tôi về, nín thở qua sông ở vùng quê Hóc Môn từ đầu 1985 tới giữa năm 1991. Chuyện không ngờ là vật bất ly thân đối với tôi là cái ghế xếp của bạn tù đã mất Lê văn Hóa để lại. Lúc đó tôi mới lờ mờ hiểu được tại sao ngày trước 'con phe' ở ngã ba Ông Đồn lại nài nỉ mua chiếc ghế này. Cái niêm hiệu Xã hội Chủ nghĩa được diễn dịch, được phóng tác thành nhiều nghĩa bi, hài cười ra nước mắt. Nhưng đối với tôi, sự diễn dịch gần gũi nhất của Xã hội Chủ nghĩa là Xếp hàng Cả ngày. Thời buổi bao cấp, tương quan xã hội là tương quan 'xin, cho', Đảng, cán bộ đứng ở trên luật pháp, là ông chủ tuyệt đối của nhân dân, từ công sở cho tới chợ búa, cho cái gì là nhân dân 'nhờ ơn Đảng cái nấy' nên phải xếp hàng, phải chờ đợi là nếp sống tất nhiên của xã hội. Trong cái phần số xếp hàng, chờ đợi 'miên miên vô tuyệt kỳ' như vậy mà anh có bên mình một cái ghế xếp thật nhỏ, gấp lại chỉ bằng cuốn sách, cần ngồi là giở ra ngay thì cuộc đời anh 'đỡ khổ' biết chừng nào. Trong những ngày nín thở như thế tôi luôn luôn mang bên mình một cái túi vải trong đó có chai nước lọc, một nắm xôi hay khá hơn, một khúc bánh mì và tất nhiên, không thể thiếu được là chiếc ghế xếp. Như vậy là tôi đủ điều kiện để 'trường kỳ kháng chiến'.
Như đã nhiều lần thưa cùng quí bạn đọc, tôi vốn là một tên 'ghiền' xem đá banh. Ngày xưa, làm báo, tôi có thẻ thường trực trên khán đài A, sân Cộng Hòa (tôi muốn luôn luôn gọi như vậy, không phải là sân Thống Nhất) chỗ giành riêng cho báo chí. Bây giờ đi cải tạo về, muốn mua một vé khán đài bình dân những trận lớn, nhiều khi cũng bở hơi tai. Ở xa, đi chậm, nhiều lúc khán đài hết chỗ phải bám hành lang mà xem như một chú khỉ già. Do vậy muốn có chỗ ngồi xem phải đi thật sớm. 3 giờ mới đá, 1 giờ đã phải có mặt rồi. Những ngày nắng lớn, khán đài bình dân nó nóng cách gì. Ngồi xuống nhiều khi muốn bỏng 'con chim'. Nhưng nhờ có chiếc ghế xếp của bạn tù để lại tôi ngồi phây phây, vừa uống ly nước mía vừa chờ đợi trận banh hứa hẹn.
Ông Lê văn Hóa ôi, ông sống khôn chết thiêng, cái kỷ vật ông để lại đã giúp anh em nhiều lắm...
(còn tiếp)
Ký Giả Lô Răng

Dzu KaKa
12/01/2005, 09:51 PM
Bác Hai Tạ ơi, còn tiếp sao không đăng nữa vậy bác. Đọc những câu chuyện như vầy sẽ thấy được thoạt cảnh của người tù cải tạo. Nói đến những đồ vật, Dzu còn nhớ lại những cái giỏ sách ba đan hồi còn ở trong tù. Má kể là mỗi bận đi lên thăm, ba thì được nhận quà và vài kg lương khô. Còn má thì được ba gửi các đồ chơi làm thủ công bằng gỗ và nứa rừng để gửi về tặng cho mậy anh chị của Dzu. Dzu thấy có rất nhiều giỏ sách đan bằng mây công phu, kiểu rất lạ. Ngoài ra còn có một chiếc võng làm bằng sợi xác của cây chuối.