PDA

View Full Version : Văn Chương Việt Nam thật không dễ hiểu (Hoàng Cầm)



bilu
09/17/2005, 03:47 PM
Văn chương Việt Nam thật không dễ hiểu

(Truyện có thật cách đây 60 năm)

Số báo danh của tôi vào phòng vấn đáp môn sinh ngữ, kỳ thi tú tài phần thứ nhất năm ấy (1939) là 414. Hồi đó, môn ngoại ngữ (Anh văn và Việt văn) đã thành bắt buộc. Éo le chua chát thay, vì nước mình là thuộc địa của đế quốc Pháp nên tiếng mẹ đẻ lại hóa ra môn “ngoại ngữ” trong chương trình giảng dạy hệ trung học!


Tôi vốn bập bõm về Anh văn, vậy mà bất cứ môn nào trong kỳ vấn đáp, ai vớ được con dêrô (0) thì dầu các môn khác có thừa điểm, trượt vẫn là trượt. Tôi chỉ cầu giời, vào vấn đáp môn này gặp được một ngài giám khảo nào đó truy mình về Việt văn.

Tôi vào phòng (nơi thi là dãy nhà lộng lẫy của trường Anbe Sarô) trông thấy một giáo sư già, tóc râu đã muối tiêu, vẻ mặt rất “hắc” nên trong lòng cứ lo ngay ngáy. Anh thí sinh số 410 được gọi lên. Cách ăn mặc trông đúng là một cậu công tử “bột” con nhà quan, đầu chải bidăngtin, bóng nhẫy, bộ cánh bằng đũi màu mỡ gà, gọi là quần áo tây, hắn đeo ca-vát đỏ xọc chéo trắng, đi đôi giày “đơ-cu-lơ” (hai màu) rất đẹp, mặt vênh vác, tôi hơi ngỡ ngàng và có chút mặc cảm tự ti vì mình là anh con trai tỉnh xép, mới đến cái nơi mà người ta gọi là “hà thành hoa lệ” này được non một năm để theo học xơgôngđe (secondaire - trung học). Anh số 410 lên trước bục giám khảo, vẻ tự tin. Ông giáo sư giám khảo nói rất rành mạch bằng một thứ tiếng Việt rất đúng cách. Nếu không nhìn mặt mà chỉ nghe tiếng thôi, chắc không ai ngờ ông ấy lại là người Pháp hay một người Âu nào đó.

- Anh đã đọc kỹ Truyện Kiều rồi chứ? - giáo sư hỏi bằng tiếng Việt.
Anh thí sinh bỗng trở nên lúng túng, đáp lí nhí:
- Thưa giáo sư, tôi có đọc.
- Vậy, Truyện Kiều đây, anh giở đến trang... và đọc to từ dòng thứ năm.

Viên giám khảo đưa cho anh ta cuốn Kiều (do Trần Trọng Kim và Bùi Kỷ biên soạn, hiệu đính và giới thiệu), anh ta giở sách ra, đọc to:
Ba quân chỉ ngọn cờ đào
Đạo ra Vô Tích, đạo vào Lâm Chuy
Anh chàng vừa đọc đến đấy, ông giám khảo bèn ngắt lời và lập tức đặt ngay câu hỏi:

- Thôi được, anh cho biết còn một đạo nữa, đi đâu?
(Ông nhấn mạnh lần nữa). Đi đâu?
Tôi ngồi dưới, bỗng dưng thấy lo thay cho cậu công tử.
Ngập ngừng một lát, anh ta đáp, có vẻ mạnh dạn và dứt khoát lắm, làm như phải trả lời một câu hỏi quá tầm thường và dễ dãi.

- Thưa ông giám khảo... (anh ta đọc câu lục bát một lần nữa, đọc xong là trả lời ngay), còn một đạo nữa phải ở nhà giữ trại ạ!
Tôi không dám cười thành tiếng, nhưng cái cười cứ ùng ục từ bụng lên ngực. Ông giám khảo mỉm cười, một nụ cười vừa tinh quái vừa có vẻ chế giễu khinh miệt và nói bằng tiếng Pháp.

- Cảm ơn, anh có thể ra được rồi.
Cậu kia tưởng như thế là “được”, mặt mũi có vẻ phởn phơ, lộp cộp bước ra. Tôi nhìn theo tay ông giám khảo, thấy hình như ông ta khoanh một vòng tròn vào sổ điểm.
Đến lượt tôi, số 414. Ngài giám khảo hỏi ngay bằng tiếng Việt.

- Anh đã đọc kỹ Truyện Kiều của Nguyễn Du chứ?
- Thưa ngài giáo sư, có.
- Anh biết rõ mọi quan hệ xã hội của nàng Vương Thúy Kiều chứ?
- Thưa có.
- Vậy trong đời làm một gái lầu xanh, bán thân cho đủ các loại người trong 15 năm, cô Kiều có thụ thai lần nào không? Nếu có thì anh cho biết, cô ấy đã thụ thai với người đàn ông nào?

Nghe ông ta hỏi bằng tiếng Việt rất sõi, mà lại hỏi hiểm hóc như vậy, tôi hơi chột dạ và nghĩ bụng: - Ông này chắc là một nhà nghiên cứu tiếng Việt, có khi cả chữ Hán nữa, vào loại uyên bác đây. Hẳn là thấy vẻ mặt tôi lo lắng và bối rối, nên ông nói thêm: (bằng tiếng Pháp).
- Anh có thể xem qua cuốn Truyện Kiều này một lát. Và tôi cho anh 10 phút suy nghĩ để trả lời câu hỏi tôi vừa đặt ra.

Tôi cầm quyển Kiều xuống ghế ngồi. Đúng là tôi phải nghĩ khá lâu, có lẽ cũng gần 10 phút, còn ông giáo sư lại gọi đến một thí sinh khác. Tôi nhận ra, như trong trường hợp hỏi cậu công tử bột, ông giáo sư người Pháp này thường hay dùng cách hỏi đánh bẫy, hỏi đột ngột để thử thách trình độ hiểu biết của thí sinh. Lúc đã nghĩ được cách giải đáp câu hỏi kia, tôi rất yên tâm, bình tĩnh đứng lên xin trả lời.

- Tốt lắm, tôi nghe anh nói đây.
Vì tôi đã bình tĩnh, nên dõng dạc nói một mạch:
- Thưa ngài giáo sư, theo trình tự các cuộc gặp gỡ của Thúy Kiều với khách làng chơi, từ Mã Giám Sinh đến một ông quan to ở triều đình là Hồ Tôn Hiến dù có thêm người thổ quan nữa thì người này cũng chỉ mới gặp mặt Thúy Kiều, chưa kịp ăn nằm với nhau, tôi không thấy có một chỗ nào thi hào Nguyễn Du kể ra việc Thúy Kiều thụ thai. Nàng chẳng thụ thai với bất cứ một người đàn ông nào hết.

Ông giáo sư cười, có vẻ rộng lượng, nhưng nói bằng một giọng hơi nghiêm khắc, ngắt lời tôi:
- Nếu anh chỉ trả lời có thế thì một bà già nhà quê cũng sẽ nói được như anh. Tôi muốn anh chứng minh rằng anh đọc kỹ và hiểu kỹ văn chương Truyện Kiều qua câu hỏi của tôi.

Tôi vẫn bình tĩnh:
- Thưa ngài giáo sư. Vừa rồi tôi mới nói về diễn biến của các sự việc trong 15 năm lưu lạc của nàng Kiều. Nhưng về mặt ngôn ngữ văn chương thì rất nhiều câu thơ tiếng Việt pha trộn cả chữ Hán, thường ta bắt gặp những từ hoặc cụm từ đồng âm dị nghĩa. Lại có nhiều bản in Truyện Kiều chữ nôm, cả chữ đã La Tinh hóa, không có dấu chấm câu, dấu phẩy hoặc dấu chấm than, chấm hỏi. Vậy bây giờ tôi xin phép giáo sư lấy một câu lục bát, tôi sẽ cắt nghĩa theo cách nói đồng âm dị nghĩa, rồi ở giữa câu 8 chữ, tôi đánh dấu phẩy và hết câu đánh dấu chấm hỏi hoặc chấm than. Là câu này, thưa giáo sư:

Đầy sân gươm tuốt sáng lòa
Thất kinh nàng chửa, biết là làm sao!

Câu này ở đoạn Hoạn Thư, vì ghen, đã sai lũ đày tớ là Khuyển Ưng, Khuyển Phệ đi bắt nàng Kiều đem về để đày đọa cho hả giận.

Thất kinh, đúng nghĩa của tác giả viết là hoảng sợ đến mất tinh thần, nhưng vẫn theo Hán tự, nó còn có nghĩa là mất kinh. Người phụ nữ có chồng, đến một tháng nào đó không thấy kinh nguyệt nữa, nếu không phải do một chứng bệnh gì, mà người vẫn mạnh khỏe, thì đấy là triệu trứng thụ thai. Có chửa, hay có mang cũng là thụ thai. Như vậy, Thúy Kiều đã tắt kinh (thất kinh), lại thêm hai từ rất rõ ràng: nàng chửa. Nàng đang ở vào tình cảnh cô đơn, xa chồng, bỡ ngỡ nên có thể bồn chồn mà than thở: biết là làm sao! Chỉ với 8 chữ ấy thôi, tách đôi câu thơ ra thêm dấu phẩy ngắt câu và có thể thêm một dấu chấm hỏi, hoặc chấm than cuối câu, thì đúng Thúy Kiều đã thụ thai với Thúc Sinh trước khi chàng về thăm quê.

Thưa ngài giáo sư, người Việt Nam chúng tôi có thể vui đùa, chơi chữ, với 8 chữ ấy trong Truyện Kiều thì có thể cười vui với nhau mà nói rằng trong 15 năm lưu lạc này Kiều sống làm vợ người ta ấy, đã có một lần nàng thụ thai với một người làng chơi đã chuộc nàng ra khỏi lầu xanh, lấy làm vợ lẽ, tên người đàn ông ấy là Thúc Kì Tâm, tức Thúc Sinh vậy. Còn tác giả Nguyễn Du hẳn không ngờ hậu thế lại lắm người thích chơi trò bẻ bai, tách bạch câu thơ, gán cho nhân vật chính của cuốn truyện ấy một việc rất hệ trọng mà tác giả không bao giờ nghĩ tới để viết ra.
Tôi thao thao đến đó thì ông giáo sư đứng bật lên, chìa tay ra bắt chặt tay tôi với vẻ mặt nồng hậu của một nhà giáo thực thụ yêu nghề và cũng là vẻ mặt nghiêm khắc của một vị giám khảo xét nét tỉ mỉ đến trình độ thí sinh. Rồi ông trở lại nói tiếng Pháp:

- Tốt lắm, tốt lắm! Anh hãy vui lòng nhận ở đây lời khen ngợi của tôi. Anh là một người đích thật Việt Nam!
Tôi nóng ran người vì sung sướng sau khi ông nói:
- Cảm ơn. Anh có thể đi ra được rồi.
Trong khi vẫn chưa quay đi, tôi thấy ngài giáo sư có vẻ chăm chú, nắn nót viết con số 8 (8 điểm trên 10) vào quyền sổ to tướng mở rộng trước mặt ông.

Lúc qua hành lang, tôi gặp lại anh chàng con quan nọ. Mặt mũi anh ta vẫn phởn phơ, anh vẫn nện đế giày cồm cộp. Chắc anh ta vẫn tin là có “đạo quân ở nhà giữ trại” cho Từ Hải trong Truyện Kiều!


HOÀNG CẦM

anmota
09/17/2005, 05:29 PM
Có thể thì đó là năm 1960.Tôi cũng qua một lần thi vấn đáp .Nhằm truyện Hoa tiên - chứ không là truyện Kiều. Cũng bị Ông Thầy ...thầy Nghiêm Toản ...hỏi một câu thật nghiệt:
( Tôi quên nguyên văn của câu thơ , cây tám chữ. Chỉ nhớ trrong đó có hai chữ ...làm nhãn ...)
-- Anh cắt nghĩa ...các chữ trong hai câu thơ lục bát . Anh có nhận xét gì ...Cho anh sửa soạn 10 phút ...
Ối mẹ ơi! làm nhãn là làm cái khỉ mốc gì ? Chả lẽ là làm cái "ê ti kết ", cái brand name ...!
Nhờ cái tính nghịch ngợm , tôi nói lái bậy bạ lầm thầm . Thì nó lòi nó lọt ra hai chữ : nhàn lãm ...
Ráp hai chữ " nhàn lãm " vào câu thơ , nghe lại có nghĩa :
" truyện này có mục đích là để cho ai "huỡn " , thì "coi chơi " . Nhàn lãm...
Rồi thì nhớ mày mạy ...Rồi trả lời cho thầy :
---Những nhà khắc gỗ , nhà xuất bản thời xưa ...có cái mẹo " bảo mật" ... Bảo mật tác quyền . Họ khắc sai một vài chữ ... Họ nói lái một vài chữ ...Ai vô tình , sửa sai cho họ , họ biết ngay .
Bản khắc Hoa Tiên ...này đã làm dấu : " làm nhãn..." , tức là ..." nhàn lãm " ...Thưa thầy . Có lẽ là vậy chăng .
Ông Thầy Nghiêm Toản , mà tôi có nhắc đến trong các truyện , như truyện" Anh cu Ve " ..." Xuân thu Tử đệ " ...
Ông khen tôi là là một học sinh " chịu học" ...thời bấy.
Nay kể , góp vui .
Anmota.